Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie.
Materialne pozostałości życia i śmierci w okopach na froncie wschodnim oraz stan przemian krajobrazu pobitewnego w rejonie Rawki i Bzury (1914-2014)

Archeologia Frontu Wschodniego

Archeologia Frontu Wschodniego Wielkiej Wojny i dziedzictwo konfliktów zbrojnych jako wyzwanie poznawcze, społeczne i konserwatorskie

(AFW)

Zgodnie z planem projekt zakończony został wydaniem publikacji pt.
Archeologia Frontu Wschodniego Wielkiej Wojny jako Wyzwanie,
red. A.I. Zalewska. Wydawnictwo UMCS i FPLH

Wydanie I
Warszawa – Lublin 2021
ISBN 978-83-227954-1-5
ISBN 978-83-947370-3-0

Opis projektu:

Archeologia historyczna, w tym archeologia współczesnych konfliktów zbrojnych oraz studia nad trudnym dziedzictwem, pamięcioznawstwo, polemologia, antropologia studia nad krajobrazem naznaczonym wojnami w tym teledetekcja etc. – jako działania przejawiające się w dociekaniu specyfiki i sprawczości wybranych materialnych śladów XX wieku we współczesności, mogą przyczyniać się do czynienia wartościowymi tych śladów nieodległej przeszłości, które na takie dowartościowanie jako przestrogi oraz ze względu na wartość naukową i historyczną zasługują. Są to m.in. ślady składające się na dziedzictwo Frontu Wschodniego Wielkiej Wojny. Materializują one pamięć o początkach industrializacji wojny, o cierpieniu ludności cywilnej zamieszkującej pole bitwy a potem pobojowisko, o inicjacji użycie broni masowego rażenia na ziemiach polskich (w rejonie Bzury i Rawki) w roku 1915. Są też pobudką do refleksji nad  związkami trudnej przeszłości z teraźniejszością oraz nad trudnym dziedzictwem.

Cele projektu:

Ramy ogólnej koncepcji stanowiącej podstawę działań zaplanowanych w projekcie AFW wyznacza dążenie do wypracowania takich sposobów radzenia sobie z wartością, specyfiką, ale i z nadmiarem tych materialnych pozostałości nieodległej w czasie przeszłości (stanowiących znaczną – ilościowo i jakościowo – grupę znalezisk rozpoznawana z udziałem archeologii w latach 1998-2018 w centralnej Polsce), których rezultatem będzie:

– szczegółowe opracowanie wyników badań archeologicznych, historycznych i antropologicznych, odnoszących się do znalezisk i zabytków ruchomych oraz zabytków nieruchomych, które zostały zinterpretowane jako ślady działań wojennych z lat 1914-1915 w centralnej Polsce w procesie badań przeprowadzonych w latach 1998-2018;

– wsparcie działań dokumentacyjnych zasobu zabytkowego definiowanego jako zabytki archeologiczne i stanowiska archeologiczne stanowiące materialną pozostałość działań zbrojnych z okresu I wojny światowej (m.in. poprzez wypracowanie na podstawie konkretnej grupy znalezisk i zabytków ruchomych i nieruchomych, propozycji klucza interpretacyjnego odnośnie zabytków z czasów I wojny światowej, który byłby pomocny w przyszłym waloryzowaniu, kategoryzowaniu, konserwacji pozostałości I wojny światowej);

– upowszechnianie wiedzy na temat dziedzictwa kulturowego i jego wartości również w odniesieniu do dziedzictwa konfliktów zbrojnych XX w. w tym z I wojny Światowej m.in. poprzez upublicznianie wyników badań na temat założeń, uwarunkowań i efektów podnoszenia do rangi zabytków archeologicznych znalezisk stanowiących materialne ślady I wojny światowej na forum lokalnym i krajowym w formie publikacji książkowej i artykułów naukowych.

Źródło finansowania: Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1  ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych


Program: Ochrona zabytków archeologicznych


Rodzaj zadania: Opracowanie, wraz z obowiązkową publikacją książkową, wyników przeprowadzonych badań archeologicznych, w tym analiza I konserwacja pozyskanych w ramach tych badań zabytków

Numer zadania: 4445/20/FPK/NID


Okres realizacji: 2020 – 2021 (w trakcie realizacji)


Realizacja zadania / Kierownik projektu: prof UMCS dr hab Anna I. Zalewska


Współorganizatorzy w realizacji zadania: Urząd Gminy Bolimów, Izba Pamięci o Ofiarach Broni Chemicznej w Bolimowie; Urząd Gminy Nowa Sucha, Przystanek Pamięci o Wielkiej Wojnie w Nowej Suchej, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Łodzi

Słowa klucze: Dziedzictwo Wielkiej Wojny, materialne ślady działań wojennych z lat 1914-1915 w centralnej Polsce,  waloryzowaniu, kategoryzowaniu, konserwacji pozostałości I wojny światowej, upowszechnianie wiedzy na temat procesu archeologicznego, trudnego dziedzictwa i broni masowego rażenia na froncie wschodnim (1915)


Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1  ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych.
Publikacje

Zalewska A.I., 2020. The Use of Chemical Weapons on the Eastern Front of World War One (1915) and its Material and Discursive Remains, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica”, (35): 243- 273.

Zalewska A.I., Cyngot D. 2020. Wpływ wojennych wydarzeń dziejowych (res gestae) i relacji o nich (historia rerum gestarum) na kondycję materialnych pozostałości po tych wydarzeniach. Studium przypadku na temat dziedzictwa konfliktów zbrojnych jako wyzwania poznawczego, społecznego. „Folia Praehistorica Posnaniensia”, vol. 25: 409-441.

Zalewska A.I., Czarnecki J., 2021. Conflict Gas-scape: Chemical weapons on the Eastern Front, January 1915. W: Conflict Landscapes Materiality and Meaning in Contested Places, eds. Nicholas J. Saunders and Paul Cornish, Routledge: 66-84. ISBN 9780367690199

Zalewska A.I., Kiarszys, G. 2021. The forgotten Eastern Front: Dealing with the social and archaeological legacies of the Battle of the Rawka and Bzura Rivers (1914–1915), central Poland. “Antiquity”, 1-19. doi:10.15184/aqy.2021.134

Zalewska A.I., 2021. Countless and uncountable(?) victims of chemical weapons. Mai 1915. „Res Historica”   52, 2021:281-311.

Bachanek A. 2021. Ludzki aspekt życia w okopach Wielkiej Wojny. Przedmioty związane z wyżywieniem żołnierzy walczących w rejonie Rawki i Bzury w latach 1914-1915 z perspektywy archeologicznej. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 179-194.

Baturo K. 2021. Znaleziska szklane z badań archeologicznych przeprowadzonych na obszarze pola bitwy nad Rawką i Bzurą (1914-1915) . W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 219-242.

Bis M. 2021. Ceramika z pola bitwy z frontu wschodniego I wojny światowej i jej wartość poznawcza. Ogólna charakterystyka . W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 243-250.

Chałas A. Śliwakowski M. 2021. Charakterystyka aktywnych substancji chemicznych potencjalnie obecnych na polu bitwy w rejonie Bzury i Rawki w 1915 roku oraz ich pozostałości. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 71-76.

Cyngot D. 2021. Dobra materialne i surowce pozyskiwane przez walczące strony w związku z wojną: odcinek frontu wschodniego Wielkiej Wojny nad Rawką i Bzurą w archiwaliach i w źródłach archeologicznych. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 37-56.

Czarnecki J. 2021. Materialne pozostałości elementów fortyfikacji polowych, zasieków i drutów kolczastych z okresu I wojny światowej. Studium przypadku. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 141-152.

Karasiewicz K. 2021. Pozostałości amunicji artyleryjskiej, granatów ręcznych i karabinowych z badań archeologicznych frontu nad Rawką i Bzurą (1914-1915) jako wyzwanie poznawcze. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 153-178.

Kiarszys G. 2021. Metody teledetekcyjne i analizy GIS w badaniach krajobrazu pola bitwy na Równinie Łowicko-Błońskiej (1914-1915) 257. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 257-278.

Marchewka J., Szarlip-Myśliwiec A. 2021. Charakterystyka szczątków kostnych żołnierzy poległych w toku działań zbrojnych w latach 1914-1915, zadokumentowanych w ramach badań archeologicznych na Równinie Łowicko-Błońskiej. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 77-88.

Piątkowska-Małecka J. 2021. Charakterystyka archeozoologiczna szczątków kostnych zadokumentowanych w wyniku archeologicznych badań wykopaliskowych na polu bitwy frontu wschodniego Wielkiej Wojny w dorzeczu Rawki i Bzury. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 195-200.

Rostkowski J. 2021. Archeologiczne zabytki skórzane z frontu wschodniego I wojny światowej i ich wartość naukowa i historyczna. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 201-218.

Świątkiewicz P. 2021. Znaleziska archeologiczne z okresu I wojny światowej z przedinwestycyjnych badań archeologicznych przeprowadzonych w latach 2005-2007 w Bolimowie, gmina Bolimów. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 109-116.

Wyczółkowski D., Cyngot D. 2021. Materialne pozostałości Wielkiej Wojny w świetle wyników badań wykopaliskowych wyprzedzających budowę autostrady A-2, przeprowadzonych w 2008 roku w Miedniewicach, gmina Wiskitki. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 117-124.

Zalewska A.I. 2021. Słowem Wstępu. Word of Introduction. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 8-15.

Zalewska A.I. 2021. Poznawanie i uobecnianie znaczących dla kultury materialnych śladów frontu wschodniego Wielkiej Wojny z perspektywy metodologicznej. Relacje, interakcje, powiązania i wyzwania. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 19-36.

Zalewska A.I. 2021. Straty ludzkie wynikłe z zastosowania przez armię niemiecką trującego chloru w pierwszym ataku falowym na terenie dzisiejszej Polski. Maj 1915. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 57-70.

Zalewska A.I. 2021. Miejsca spoczynku poległych żołnierzy w tym (nie)obecne mogiły zbiorowe i tzw. „wyekshumowane cmentarze wojenne” jako miejsca znaczące dla kultury i jako wyzwania społeczne. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 89-106.

Zalewska A.I., Czarnecki J. 2021. Krajobraz pogazowy: in situ i w E-wymiarze. Materialne ślady frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako muzeum bez ścian, destynacje turystyki kulturowej i pobudki do refleksji. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 279-294.

Zalewska A.I., Czarnecki J. 2021. Mikroprzewodnik po historycznym polu bitwy w przestrzeni realnej i wirtualnej. Szlak pamięci o Wielkiej Wojnie frontu wschodniego jako wysiłek pamięci i przejaw praktyk społecznych. Studium przypadku. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 295-306.

Zalewska A.I. 2021. Kwestia zasadności wspólnotowej ochrony śladów Wielkiej Wojny w obliczu radykalnych przemian krajobrazowych. Protest przeciwko niszczącym następstwom planowanego Centralnego Portu Komunikacyjnego w dorzeczu Rawki. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 307-318.

Zalewska A.I., Czarnecki J. Bachanek A. 2021. Relikty infrastruktury zapleczowej zbadane w ramach planowych, proaktywnych badań archeologicznych na terenie gminy Nieborów w latach 2014-2018. W: A. I. Zalewska (red.), Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie. Warszawa-Lublin: 125-140.

 

SKŁAD ZESPOŁU NAUKOWEGO AFW

Archeologia Frontu Wschodniego Wielkiej Wojny

i dziedzictwo konfliktów zbrojnych jako wyzwanie

poznawcze, społeczne i konserwatorskie

 Zespół Naukowy powołany do realizacji projektu AFW:

Anna I. Zalewska – dr hab, prof. UMCS (Kierownik projektu)

Angelika Bachanek – mgr, archeolog, absolwentka IA UMCS

Dorota Cyngot – mgr, archeolog, IAE PAN  

Jacek Czarnecki – mgr, polemolog, doktorant UAM

Grzegorz Kiarszys – dr hab. archeolog, USz   

oraz

Specjalista w zakresie historycznych zabytków szklanych – Kamila Baturo, mgr, archeolog z Działu Archeologicznego Muzeum Warszawy

Specjalista w zakresie zabytków skórzanych z okresu I wojny światowej –  Jarosław Rostkowski, mgr, geograf, muzealnik z Muzeum Regionalnego w Wolsztynie

Specjalista w zakresie analiz, interpretacji i konserwacji zabytków metalowych z okresu I wojny światowe – Krzysztof Karasiewicz, mgr, archeolog (Grot Pracownia Archeologiczno – Konserwatorska)

Specjalista w zakresie zastosowania metod analitycznych, w układzie GC -MS w odniesieniu do śladów działań zbrojnych – dr Maciej Śliwakowski i mgr Andrzej Chałas z IPO.

Specjalistka w zakresie archeozoologii – Joanna Piątkowska-Małecka, dr hab. UW

Specjalistka w zakresie ceramiki nowożytnej – Magdalena Bis, dr,  Ośrodek Historii Kultury Materialnej Średniowiecza i Czasów Nowożytnych, IAE PAN.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1  ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych.

 

 

***

Archeologiczne Przywracanie Pamięci o Wielkiej Wojnie. Materialne pozostałości życia i śmierci w okopach na froncie wschodnim oraz stan przemian krajobrazu pobitewnego w rejonie Rawki i Bzury

(1914-2014)

(APP)

Opis projektu

Zasadnicze cele projektu to: przywrócenie pamięci o froncie wschodnim pierwszej wojny światowej; wzbogacenie wiedzy o życiu i śmierci żołnierzy w okopach;  zaktualizowanie wyobrażeń o specyfice, znaczeniach i następstwach działań zbrojnych, jakie miały miejsce w rejonie Rawki i Bzury przed stu laty.
Dzięki realizacji projektu możliwe było wykazanie kryjącego się w archeologii potencjału  kształtowania: z jednej strony wiedzy szczegółowej (również odnośnie  bliskiej przeszłości); z drugiej zaś strony  współczesnej wrażliwości i świadomości historycznej Polaków i społeczności międzynarodowej.

Czas trwania projektu: 2014-2018 (ZAKOŃCZONY)

Zgodnie z planem projekt zakończony został wydaniem publikacji naukowej książki
pt. Archeologiczne Przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w  rejonie Rawki i Bzury (1914-1915), red. A.I. Zalewska. Warszawa, 2019

oraz dodatkowo
książki pt.

i wielu artykułów.


Kierownik projektu: dr hab Anna Zalewska (IA UMCS, IAiE PAN, FPLH)
Liczba wykonawców projektu: 10 (Zespół Powołany do realizacji projektu APP)
Projekt realizowany przy Instytucie Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie
Kontakt: azalew@op.pl
Finansowanie: Narodowe Centrum Nauki
Rodzaj projektu: HS SONATA BIS

Słowa kluczowe: ARCHEOLOGIA KONFLIKTU, ARCHEOLOGIA PIERWSZEJ WOJNY ŚWIATOWEJ, MATERIALNE POZOSTAŁOŚCI WOJNY POZYCYJNEJ, FRONT WSCHODNI, PAMIĘĆ.

Publikacje:

Zalewska, A.I. 2017. Archeologia czasów współczesnych i (nie)moc działania materialnych śladów Wielkiej Wojny w Polsce (Archaeology of the contemporaneous times and the power(lessness) of physical traces of the Great War in Poland), „Ochrona Zabytków” nr 2, s. 47-77.

Zalewska A.I., Cyngot D., 2017. Problem zanikania pamięci o miejscach spoczynku żołnierzy poległych w walkach nad Rawką i Bzurą w latach 1914–1915, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica”, t. 32:2017, s. 119-156.

Zalewska A.I., Scott J.M., Kiarszys G. (red.) 2017. The Materiality of Troubled Pasts. Archaeologies of Conflicts and Wars. Warszawa – Szczecin. Fundacja Przydrożne Lekcje Historii, Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego

ISBN 978-83-943365-3-0 (USZ); 978-83-947370-1-6 (FPLH)

Zalewska A.I., Kiarszys G. 2017. Absent Presence of Great War Cemeteries in the Municipality of Bolimow, Central Poland. W: The Materiality of Troubled Pasts. Archaeologies of Conflicts and Wars. Warszawa – Szczecin, red. A. I. Zalewska, J.M. Scott and G. Kiarszys,  s. 55-82.

Zalewska A.I., Scott J.M., Kiarszys G. 2017. The Materiality of Troubled Pasts. W: red. A. I. Zalewska, J.M. Scott and G. Kiarszys, The Materiality of Troubled Pasts. Archaeologies of Conflicts and Wars. Warszawa – Szczecin 2017, s. 11-20.

Zalewska A.I., 2018. Ewidentne relikty wojen XX wieku w ewidencji zabytków. Oddziaływanie wyników badań z zakresu archeologii współczesności w przestrzeniach konserwatorskiej i publiczne „Kurier Konserwatorski” nr. 15, s. 83-94.

Zalewska A.I., Cyngot D., Czarnecki J., Kiarszys G. 2018. Czysto ludzka sprawa? Archeologiczne przywracanie pamięci o trudnej przeszłości poprzez tropienie naturo-kulturowych przemian cmentarzy wojennych, „Folia Praehistorica Posnaniensia”, t. 23, (2,9 ark. wyd.), s. 189-229.

Zalewska A.I., Cyngot D. Czarnecki J., Kiarszys G. 2018. Miejsca spoczynku poległych w toku Wielkiej Wojny nad Rawką i Bzurą – ich zaistnienie, trwanie i zanik … oraz poznanie i ochrona. W: Cmentarze wojenne I wojny światowej po stuleciu. Stan badań i ochrony, red. M. Karczewska. Białystok, s. 71-102. ISBN 978-83-950711-2-6).

Zalewska A.I., (red.), 2019. Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w  rejonie Rawki i Bzury (1914-1915), Warszawa. Wydawnictwo IAE PAN, ISBN 978-83-66463-01-1.

Zalewska A. I., Czarnecki J. 2019. An Archaeology of ‘No Man’s Land’. The Great War in Central Poland, język angielski, W: Rediscovering the Great War. Archaeology and Enduring Legacies on the Soča and Eastern Fronts, red. Uroš KoširMatija ČrešnarDimitrij Mlekuž. Routledge, s. 122-139, Routledge. ISBN: 978-1-138–28266-7.

Zalewska A.I., 2019. Kontekst, cele, zadania, zakres i metody archeologicznego przywracania pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury. W: Archeologiczne Przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w  rejonie Rawki i Bzury (1914-1915), red. A.I. Zalewska. Warszawa, Wydawnictwo IAE PAN, s. 9-24

Zalewska A.I., 2019. Archaeology of the Eastern Front of world war I. Summary. Archeologia frontu Wschodniego i wojny światowej. Podsumowanie. W: Archeologiczne Przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w  rejonie Rawki i Bzury (1914-1915), red. A.I. Zalewska. Warszawa, Wydawnictwo IAE PAN,  s. s. 409-420.

Zalewska A.I., Cyngot D. 2019. Problem masowej śmierci i (nie)obecności miejsc spoczynku żołnierzy poległych w rejonie Rawki i Bzury w latach 1914-1915. W: Archeologiczne Przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w  rejonie Rawki i Bzury (1914-1915), red. A.I. Zalewska. Warszawa, Wydawnictwo IAE PAN,  s. 317-324.

Zalewska A.I., Kiarszys G. 2019. Cmentarze i mogiły wojenne zlokalizowane w wyniku Archeologicznego Przywracania Pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury w aktualnych granicach gmin Bolim.w, Nieborów, Nowa Sucha i Wiskitki. W: Archeologiczne Przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w  rejonie Rawki i Bzury (1914-1915), red. A.I. Zalewska. Warszawa, Wydawnictwo IAE PAN,  s. 403-408.

Zalewska A.I., Kiarszys G. 2019. Poszukiwanie cmentarzy wojennych w rejonie Rawki i Bzury poprzez korelowanie danych archiwalnych, kartograficznych, teledetekcyjnych i archeologicznych. W: Archeologiczne Przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w  rejonie Rawki i Bzury (1914-1915), red. A.I. Zalewska. Warszawa, Wydawnictwo IAE PAN, s. 387-402.

Zalewska A.I., 2019. Materialne pozostałości konfliktów i zbrodni XX w. jako prowokacje do refleksji nad naturą związków przeszłości z teraźniejszością i przyszłością. W: Materialne pozostałości konfliktów i zbrodni XX wieku w świetle najnowszych badań archeologicznych, red. H. Mik, W. Węglińska. Gdańsk, s. 159-182.

Zalewska A.I., 2019. Nieoczywiste miejsca (w) pamięci w aktualnych granicach gminy Nieborów w świetle danych archiwalnych, teledetekcyjnych i archeologicznych. W: Cmentarze i pomniki I wojny światowej po stuleciu. Stan badań i ochrony, M. Karczewska red. Białystok, s. 89-120.